احتمالاً ایران نخواهد توانست از آسیای میانه مواد هسته ای تهیه کند

آلماتی - هفته پیش انتشار گزارش هایی مبنی بر این که ایران ممکن است برای پر کردن ذخایر اورانیوم خود به آسیای میانه نزدیک شده باشد، باعث به وجود آمدن نگرانی هایی مبنی بر این شد که این کشور، که سودای قدرت هسته ای را سر دارد، آیا خواهد توانست مواد هسته ای را به راحتی تهیه کند؟

شمار زیادی از متخصصان با توجه به معاهدات، اتکا به روابط با کشورهای غربی، و افزایش بازرسی ها می گویند که معتقد هستند انجام این معامله بصورت آشکار یا پنهان و بدون اطلاع بخش مقامات امنیت هسته ای، برای ایران بسیار دشوار خواهد بود.

اسوشیتدپرس در 30 دسامبر گزارش داد که برنامه هسته ای نوپای ایران با کمبود اورۀ اورانیوم رو به رو شده است و باعث شده است تا مقامات این کشور با "عواملی" در قزاقستان برای خرید پنهانی 1,350 تن اروانیوم پردازش شده، مذاکره کنند.

ایران و قزاقستان، که سال گذشته بزرگترین تولید کننده اورانیوم بوده است، بی درنگ این گزارش ها را انکار کردند. این گزارش ها بر اساس گزارش اطلاعاتی یک کشور عضو آژانس بین المللی انرژی اتمی تهیه شده است. نام این کشور عنوان نشده است.

اما گوهر موخاتژانوا، یکی از پژوهشگران همکار مرکز پژوهش های عدم گسترش در شهر مونتِرِی ایالت کالیفرنیا، گفت که قانون فعلی بین المللی مانع از هرگونه قرارد میان ایران و آسیای میانه می شود. او در ایمیلی به آسیای میانه آنلاین گفته است: "من با قاطعیت می گویم که ایران در حال حاضر نمی تواند با هیچکدام از کشورهای آسیای میانه معامله ای انجام دهد. به موجب مفاد معاهده منطقه آزاد سلاح هسته ای آسیای میانه هیچکدام از کشورهای عضو آن و همه پنج جمهوری آسیای میانه نمی توانند به کشوری که پروتکل الحاقی (صادره توسط آژانس انرژی اتمی برای بالا بردن امنیت هسته ای) را اجرا نمی کند مواد هسته ای صادر کنند. ایران در دسامبر 2003 پروتکل الحاقی را امضا کرد؛ اما هنور آن را تصویب نکرده است. بنا بر این شرایط تامین مواد به موجب معاهده را ندارد."

شمیل ینیکیف، یک متخصص سیاسی برجسته در امور آسیای میانه در دانشگاه آکسفورد، افزود که معاملۀ قزاقستان با ایران اثر بسیار بدی بر روی سیاست خارجی قزاقستان در منطقه خواهد گذاشت.

او گفت: "از زمان فروپاشی شوروی در 1991، قزاقستان در روابط با همسایگان خود (از جمله روسیه و چین و همچنین کشورهای دریای خزر و آسیای میانه) و بازیگران اصلی خارجی یک سیاست خارجی کاملا حساب شده را اجرا نموده است".

ینیکیف افزود که این کار فقط اثرات منطقه ای ندارد، بلکه اثرات وسیعی بر ایران و قزاقستان می گذارد که می کوشند تا به عنوان قدرت های منطقه ای و جهانی مطرح شوند.

او گفت: "معامله اورانیوم بین قزاقستان و ایران تحریمهای شورای امنیت سازمان ملل علیه ایران را نه تنها نقض می کند، بلکه اعتبار قزاقستان به عنوان رئیس سازمان امنیت و همکاری اروپا در سال 2010 را تحت الشعاع قرار خواهد داد."

توژان کاسنوا، استاد ارشد پژوهش های مرکز بازرگانی و امنیت بین المللی در دانشگاه جورجیا، با این نظر موافق است.

او گفت: "هیچ دلیلی وجود ندارد که باور کنیم قزاقستان در نظر داشته باشد به هر شکل اصول عدم تکثیر بین المللی و قطعنامه های شورای امنیت سازمان ملل را با معامله با ایران یا هر کشور دیگری نقض کند. قزاقستان سابقه قابل ستایشی در ردیابی عدم تکثیر سلاح هسته ای دارد. این کشور در زمان فروپاشی شوروی بیش از هزار سلاح هسته ای در قلمرو خود داشت."

کاسنوا افزود که هر گونه معامله با ایران خسارات اقتصادی برای قزاقستان خواهد داشت که در حدود 14,000 تن اورانیوم در سال 2009 تولید کرده است تا به بزرگترین تولید کننده اورانیوم جهان تبدیل شود. معامله پنهانی با ایران می تواند به توانایی این کشور به عنوان بزرگترین تولید کننده آسیب برساند.

او گفت: "بسیار نامحتمل است که دولت قزاقستان یا مدیریت قزاق اتم پروم شرکت دولتی تولید کننده اورانیوم علاقمند به هر گونه معامله ای باشد که شهرت سیاسی یا اقتصادی این کشور را خدشه دار خواهد کرد."

موهاتژانوا تصدیق کرد: "اگر معامله قانونی و آشکار صورت بگیرد، مقررات اعمال می شود." اما افزود که او حتی معتقد است قاچاق اورانیوم به ایران نیز انجام نشدنی است.

او گفت :"من شخصاً معتقدم که بر خلاف جریان حرکت کردن کافی نیست؛ عوامل و مراحل مختلفی در این کار وجود دارد که از استخراج ماده از معدن و آسیاب شروع می شود تا به حمل و عبور از گمرکات برسد."

در حالی که قزاقستان مقادیر زیادی اورانیوم غنی شده از زمان شوروی در اختیار دارد، این ماده به عنوان یک خطر بزرگ کافی بوده است تا نظارت آژانس بین المللی انرژی اتمی برای تامین امنیت افزایش یابد.

موهاتژانوا گفت امنیت معادن اورانیوم طبیعی چندان شدید نیست اما به چنان مقادیر زیادی نیاز است که هر گونه عملیات قاچاق مستلزم بکار گرفتن افراد بسیار زیادی خواهد شد که ظن دولت یا مقامات خارجی را برخواهد انگیخت.

او گفت: "قاچاق چنین حجم بزرگی برای یک فرد یا گروه کوچک، بدون مشارکت یا همکاری از سوی سازمان ها یا مقامات دولتی بسیار دشوار خواهد بود. من اعتقاد ندارم که دولت چنین معامله ای را با توجه به هزینه های بسیار زیاد سیاسی آن و این واقعیت که قزاقستان اکنون تجربه ای در کنترل صادرات دارد بجان بخرد. من امیدوارم که افرادی که در قزاق اتم پروم و در وزارت انرژی کار می کنند از این مسائل آگاهی داشته باشند."

کاسنوا موافق است که یک معاملۀ پنهانی یا تلاش برای حمل مخفیانه مواد بسیار نامحتمل است.

او گفت "این فرض که معامله گفته شده در خارج از "کانال های رسمی" مورد مذاکره قرار گرفته است بنظر بی اساس می رسد چون معامله بیش از یک تن اوره اورانیوم پردازش شده ماننده خرید و فروش ساده کالا نیست."

اما ممکن است قزاقستان تنها کشور دارای اورانیوم نباشد که ایران به آن علاقمند شده است. آسیای میانه آنلاین در 4 ژانویه از دیدار محمود احمدی نژاد رئیس جمهور ایران از تاجیکستان را گزارش داد. تاجیکستان منبع اصلی اورانیوم برای سلاح ها و برنامه های هسته ای جماهیر شوروی بوده است و در مورد اینکه ایران ممکن است برای درخواست کمک از امامعلی رحمان رئیس جمهور تاجیک به این کشور نزدیک شده باشد شک هایی بوجود آورده است.

رحمان چندین بار از برنامه هسته ای صلح آمیز ایران حمایت کرده است.

اما موهاتژانوا گفت با وجود سخنرانی 2008 رحمان که در آن گفت این کشور 13 درصد از ذخایر اورانیوم جهان را در اختیار دارد، همه ذخایر اورانیوم تاجیکستان تمام شده اند.

او گفت: "تاجیکستان ذخیره اورانیوم از خود ندارد و شرکت متحد (ووستوک رِدمنت) که برای تولید کیک زرد از اورانیوم وارداتی استفاده می کرد، اکنون بیشتر بر روی پردازش مواد قیمتی متمرکز شده است."

بر اساس گزارش یک موسسۀ سیاست گذاری عدم گسترش با نام "ابتکار تهدید هسته ای"، ووستوک رِدمنت که بیش از یک میلیون تن اوره اورانیوم را در سال برای شوروی فرآوری می کرد، اکنون تنها مقدار خیلی کمی اورانیوم فرآوری می کند. در گزارش موسسه ابتکار تهدید هسته ای گفته شده است که در اواخر دهه 1990 و 2000 چندین شرکت چینی و روسی برای پردازش اورانیوم در این شرکت متحد مذاکراتی انجام دادند اما تاکنون هیچکدام به نتیجه نرسیده است.